Ανάγνωση και σημεία στίξης

Πράγματα που θεωρούμε αυτονόητα, αν και συχνά μας διαφεύγει η χρήση τους, όπως για παράδειγμα τα σημερινά σημεία στίξης δεν υπήρχαν φυσικά πάντα. Οι Έλληνες το γνωρίζουν από τις επισκέψεις τους στις αρχαιότητες και τη θέα των διαφόρων επιγραφών με τη μεγαλογράμματη ρέουσα (ενωμένες λέξεις) γραφή. Τα σημάδια στίξης του φιλόλογου Αριστοφάνη του Βυζάντιου γύρω στο 200 π.Χ. αφορούσαν τις παύσεις (υποστιγμή . στιγμή μέση · στιγμή τελεία ^· ). Η σημερινή τελεία, τότε υποστιγμή, ήταν η πιο σύντομη παύση. Οι δραματικοί ποιητές της ελληνικής αρχαιότητας, δηλαδή πριν τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο,  χρησιμοποιούσαν κάποια σύμβολα προς βοήθεια των υποκριτών* (ηθοποιών), τα οποία επίσης δήλωναν τις παύσεις. Στην αρχαιότητα η ανάγνωση δεν ήταν παρά υποστηρικτική της μνήμης που με τη συνδρομή της ο πεπαιδευμένος έπρεπε να λάμψει δια της ομιλίας και του διαλόγου.
 
Τον μεσαίωνα οι αντιγραφείς χρησιμοποίησαν βασικά τις στιγμές του Αριστοφάνη, ρόλο σημαντικό διαδραμάτισε οπωσδήποτε η "υπερπαραγωγή" χειρογράφων της Βίβλου και η φροντίδα των αντιγραφέων για τη σωστή προφορική ανάγνωση των γραπτών. Ο χωρισμός των λέξεων και η χρήση σημείων στίξης θεωρούνται σήμερα δείκτες αλλαγών της αναγνωστικής συμπεριφοράς. Γενικώς τα κείμενα διαβάζονταν φωναχτά από τους λίγους γνώστες ανάγνωσης είτε παρουσία άλλων και για την ενημέρωση ή την ψυχαγωγία τους είτε και κατ' ιδίαν. Χαρακτηριστική είναι η σκηνή από τις Εξομολογήσεις (VI, 3) του  Αυγουστίνου, ο οποίος περιγράφοντας επίσκεψή του στον Αμβρόσιο, επίσκοπο Μεδιολάνων (Μιλάνου), ανάμεσα 384 και 387 μ.Χ. παρατηρεί με κατάπληξη ότι ο επίσκοπος διάβαζε σιωπηλός. Ο Αυγουστίνος κάνει διάφορες υποθέσεις γιατί να συμβαίνει αυτό, ίσως και για προστασία της φωνής του, γράφει μεταξύ άλλων. Μεταξύ 800 και 1200 φαίνεται ότι οι γυναίκες ευγενείς γνώριζαν ανάγνωση σε υψηλότερο ποσοστό από τους άνδρες, οι οποίοι είχαν "προσωπικό" γι' αυτό.  Για τις αριστοκράτισσες της Εσπερίας η ανάγνωση των ψαλμών στη λατινική ώστε να μπορούν να προσεύχονται, ήταν βασικό στοιχείο παιδείας.  Στον ύστερο μεσαίωνα η εκμάθηση της γραφής ακολουθούσε μετά από κάποιο διάστημα, γραφή και ανάγνωση δεν ήταν πακέτο όπως σήμερα στην εκπαίδευση. 

Στη διάρκεια του μεσαίωνα η χρήση των σημείων στίξης ήταν ρυθμοτονικού και όχι συντακτικού χαρακτήρα όπως σήμερα, και υποδείκνυαν τις παύσεις της προφορικής ανάγνωσης. Δεν ήταν και πολλά τα σημεία στίξης ούτε και συνεπής η χρήση τους. Γύρω στον 9ο αιώνα εμφανίζεται το κόμμα σε ελληνικά χειρόγραφα, ενώ σε αυτά της Δύσης για μεγάλο διάστημα τη λειτουργία του κόμματος είχε η πλάγια γραμμή ή μπάρα (slash) και θεωρείται ότι από αυτήν προήλθε το κόμμα και εδραιώθηκε έως τον 16ο αιώνα. Ο ιταλός τυπογράφος και εκδότης των κλασικών (1495-1514) Άλδος Μανούτιος καθιέρωσε την άνω τελεία στα λατινικά κείμενα (semicolon, το δικό μας ερωτηματικό) και εφάρμοσε τη χρήση του κόμματος, καθώς και της τελείας (στιγμής) στα σημερινά μας πρότυπα. Το ελληνικό ερωτηματικό εμφανίζεται στα χειρόγραφα γύρω στον 9ο αιώνα.  

Ο χωρισμός των λέξεων ήταν μία μακρά διαδικασία και είναι άμεσα συνυφασμένος με την προφορική ανάγνωση. Αν δοκίμαζε κανείς σήμερα να διαβάσει κείμενο κεφαλαιογράμματης ρέουσας γραφής, δεν θα το διάβαζε φωναχτά; Αυτό δεν οφείλεται στο γεγονός ότι δεν έχει εξάσκηση σε αυτή τη μορφή γραφής, αλλά στο ότι όταν η οπτική προσέγγιση στο νόημα είναι μπλοκαρισμένη, τότε ο εγκέφαλος ενεργοποιεί το εφεδρικό ακουστικό σύστημα για την αναγνώριση των λέξεων. Από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα ο χωρισμός των λέξεων έχει εξελικτικά δρομολογηθεί στους μεσαιωνικούς λατινικούς κώδικες (=χειρόγραφο βιβλίο). Η μικρογράμματη γραφή, που στο Βυζάντιο εμφανίζεται κατά τον 9ο αιώνα, συνέβαλε σε αυτή την τομή, δηλαδή στον χωρισμό των λέξεων, αυτήν την αφετηρία της σιωπηλής ανάγνωσης. Πάντως η γεωγραφική προέλευση του φαινομένου βρίσκεται στη Δύση,  στις Βρετανικές Νήσους και στους ιρλανδούς αντιγραφείς χειρογράφων κατά τον 7ο και 8ο αιώνα. Μετά τον 10ο αιώνα ο χωρισμός των λέξεων εξαπλώθηκε στην ευρωπαϊκή ήπειρο.   

Έως και την ανακάλυψη της τυπογραφίας από το 1450 η προφορικότητα ήταν η σημαντικότερη πολιτισμική συνισταμένη της ανάγνωσης. Όχι ότι με τον Γουτεμβέργιο αλλάζουν όλα δραματικά, αλλά εξελικτικά ενισχύονται οι προϋποθέσεις για τη μοναχική, σιωπηλή ανάγνωση. Στους κύκλους των αναγνωστών έχουν μπει οι αστοί, πατρίκιοι, έμποροι και αργότερα χειρώνακτες. Με τη διάδοση του βιβλίου τα ολοένα και μεγαλύτερα σώματα αναγνωστών βοηθιούνται από εγχειρίδια οδηγιών ανάγνωσης για το ποιοι είναι οι ενδεδειγμένοι τρόποι να διαβάζουν και ποια τα όρια αυτής της ασχολίας. Η προφορική ανάγνωση δεν έπαψε να υπάρχει, παράλληλα όμως οι δύο τύποι ανάγνωσης, μοναχικής και ακροατηρίου, αρχίζουν να σχηματοποιούνται και έτσι φτάνουμε στην εποχή του Διαφωτισμού να έχουν διαφοροποιηθεί η μία από την άλλη. Η προφορική ανάγνωση παραμένει μια συλλογική ενασχόληση κατ' οίκον, αλλά ασκείται και σε λέσχες ανάγνωσης που πληθαίνουν στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Με την τυπογραφία καταρτίζονται και τα στικτικά συστήματα τους επόμενους αιώνες. Τα σημεία στίξης ούτε εμφανίζονται όλα απαρχής ούτε χρησιμοποιούνται με τη σημερινή συχνότητα, για παράδειγμα στην Εσπερία η εξοικείωση με τη χρήση της διπλής τελείας προηγείται χρονικά αυτής των εισαγωγικών ή του θαυμαστικού.  Το θαυμαστικό αργεί μάλλον να περάσει και στο ελληνικό βιβλίο αν κρίνουμε από την παρατήρηση στη δέκατη πέμπτη έκδοση της Ελληνικής Γραμματικής (Βερολίνο 1838) του γερμανού φιλόλογου Philipp Buttmann: "Το θαυμαστικό μόλις έχουν αρχίσει κάποιοι νέοι να το χρησιμοποιούν" (σ. 33). Στην ελληνική μετάφραση παλαιότερης έκδοσης της Γραμματικής Buttmann (Βιέννη 1812) αναφέρονται τα εξής σημεία στίξης: υποστιγμή (εννοεί το κόμμα), μέση (εννοεί την άνω τελεία) και τελεία στιγμή,  ερωτηματικό. Εδώ διακρίνει ανάμεσα στην υποδιαστολή και στην υποστιγμή -όπως και στη μεταγενέστερη έκδοση-, πράγμα που παραπέμπει κατά διορθωτικό τρόπο στη Γραμματική περί συντάξεως του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου του εξ Απορρήτων (Βενετία 1745): ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τον όρο "υποδιαστολή" για το κόμμα και στα σημεία στίξης συμπεριλαμβάνει την "επάνω στιγμή", την "τελεία στιγμή" και την "υποδιαστολή μετ' επάνω στιγμής" (ερωτηματικό). Τα ίδια σημεία στίξης όπως και στον Μαυροκορδάτο βρίσκουμε και στη μεταφρασμένη Μικρά γραμματική της κοινής ελληνικής διαλέκτου (Μόναχο 1836) του γερμανού φιλόλογου Friedrich Thiersch (Ειρηναίος Θείρσιος), με τη διαφορά ότι γίνεται χρήση του όρου "κόμμα" αντί της "υποδιαστολής". 

Ο Δημήτριος Πολυζώης χρησιμοποιεί μεν τις στιγμές και το κόμμα στη Γραμματική περιέχουσα τα οκτώ μέρη του λόγου (Βιέννη 1800), άξια ιδιαίτερης μνείας όμως θεωρεί μόνο την υποδιαστολή, η οποία χρησιμοποιείται "εν ταις Ερωτήσεσι μετά Στιγμής" (ερωτηματικό, σ. 7). "Ευχάριστη" έκπληξη αποτελεί ο λόγιος Δημήτριος Δάρβαρης, ο οποίος στην πρώιμη Γραμματική απλοελληνική (Βιέννη 1806) για τους ομογενείς νέους της αυστριακής αυτοκρατορίας εισάγει πλήρη κατάλογο των σημείων στίξης όπου και εξηγεί τη διάρκεια των παύσεων ή τον τρόπο εκφώνησης ανάλογα με το σημείο: υποστιγμή (κόμμα), μέση στιγμή, διπλή στιγμή, τελεία στιγμή, ερωτηματικό, επιφωνηματικό (θαυμαστικό), παύλα, παρένθεση, εισαγωγικό ("), σημειωτικό (*), παράγραφος (§). Συνεχίζει με οδηγίες ανάγνωσης. Μάλλον η απαρίθμηση αυτή απηχεί το στικτικό σύστημα της γερμανικής γλώσσας παρά τα εν χρήσει σημεία σε ελληνικά βιβλία της εποχής, αλλά πάντως είναι μία πλήρης και μελετημένη πρόταση (είχε εκδώσει και γερμανική γραμματική, 1785). 

Στην τέταρτη έκδοση της Γραμματικής δια σχολεία (Αθήνα 1845) του Κωνσταντίνου Κούμα απαντά ο όρος "Στίξεως σημεία" ως τίτλος του κεφαλαίου: εδώ παρουσιάζονται τα σημεία που είδαμε και στον Δάρβαρη με τη διαφορά ότι σημειώνονται και τα αποσιωπητικά ("διακοπτικόν με τρία συνεχή στίγματα", σ. 374), καθώς και άλλα εισαγωγικά (>> <<, "διπλό κόμμα"). Πάντως θαυμαστικό, εισαγωγικά και αποσιωπητικά περιγράφονται ως σημεία "των νεωτέρων άγνωστα εις τους παλαιούς". Ο Γεώργιος Γεννάδιος στη Γραμματική της ελληνικής γλώσσης (Αθήνα 1851) για τα ελληνικά σχολεία ακολουθεί την οδό Κούμα και Δάρβαρη, απλώς αντιστρέφει τα εισαγωγικά (<< >>) και χρησιμοποιεί τον σημερινό όρο, καθώς και για τα αποσιωπητικά. Τα ίδια εισαγωγικά βρίσκουμε και στη Γραμματική της ελληνικής γλώσσης (Αθήνα 1896) του Αδαμάντιου Αδαμαντίου, η οποία προοριζόταν επίσης για τα σχολεία.

Εικόνες ενδεικτικές του ελληνικού βιβλίου, όψεων της ανάγνωσης, της ελληνικής Διασποράς, των λογίων του Διαφωτισμού, του πολιτισμικού transfer κτλ. 

Στην κατακλείδα μια σημείωση για ένα σημείο στίξης που χάθηκε, το περίφημο σημείο της ειρωνείας. Δεν επινοήθηκε από τον γάλλο ποιητή Alcanter de Brahm το ανάποδο ερωτηματικό ⸮ (στις αραβικές γλώσσες όπου η γραφή εκ των δεξιών προς τα αριστερά είναι το ερωτηματικό) όπως γράφουν κάποιες σελίδες. Για πρώτη φορά προτάθηκε από τον άγγλο τυπογράφο Henry Denham τη δεκαετία του 1580 για να κλείνει τις ρητορικές ερωτήσεις (percontation point). Σε αιθιοπικές γλώσσες ο σαρκασμός υποδηλώνεται από κάτι σαν ανάποδο θαυμαστικό (¡). Ο Tom Driberg πρότεινε ανάποδη πλαγιογράμματη (προς την άλλη κατεύθυνση από τη γνωστή) γραφή για δηλώσεις ειρωνείας. Το 2007 το ολλανδικό ίδρυμα για το βιβλίο CPNB πρότεινε το εξής για σημείο ειρωνείας:

. Τελικά, κανένα δεν επικράτησε.   

Και το ανάποδο ελληνικό ερωτηματικό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί. Αν καταφέρει να το γυρίσει κανείς. Ή και όλα σε μείξη. Επίσης, το συγκεκριμένο σύστημα ειρωνικής ανορθογραφίας / φωνητικής (αν)ορθογραφίας ή η τα σχήματα λόγου από αλληγορία έως οξύμωρο και κενή μεταφορά στις πολιτικοκοινωνικές συζητήσεις του διαδικτύου, και αυτά εδώ ανήκουν. Κάποια στιγμή θα μελετηθούν. 

*Άλλη μία λέξη που κατέληξε να έχει αρνητική σημασία στη νεοελληνική και σε άλλες γλώσσες, ενώ προέρχεται από το "υποκρίνεσθαι"=απαντώ (ο δραματικός ηθοποιός στα ερωτήματα του χορού).

Μαρία Βοναπάρτη

Η βρετανή συγγραφέας Μιούριελ Σπαρκ (1918-2006) περιγράφει στην αυτοβιογραφία της τη γνωριμία με την πρώτη μαθήτρια του Ζίγκμουντ Φρόυντ, τη Μαρία Βοναπάρτη (1882-1962), δισεγγονή του αδελφού του Ναπολέοντα Λουσιέν Βοναπάρτη,  και σύζυγο του πρίγκιπα Γεωργίου της Ελλάδας (αρμοστή Κρητικής Πολιτείας 1898-1906). Δύο μόνο σημεία από την πλούσια βιογραφία της: 1.εξασφάλισε τη φυγή του Φρόυντ το 1938 από τη Βιέννη στο Λονδίνο καταβάλλοντας τον "φόρο εξόδου" (Reichsfluchtsteuer) 2.διαφοροποιήθηκε ήδη νωρίτερα από τη φροϋδική θεωρία εστιάζοντας το θέμα της γυναικείας σεξουαλικότητας στην ανατομία του γυναικείου σώματος και αναιρώντας έτσι τη φροϋδική προσέγγιση περί γυναικείας "ψυχρότητας" [A.E. Narjani (ψευδών. Μαρία Βοναπάρτη): "Considérations sur les causes anatomiques de la frigidité chez la femme". Journal Médicale de Bruxelles, 27/4/1924, σ. 776].*    
"Οι μήνες που περίμενα στο Κέιπ Τάουν για να επιστρέψω στην πατρίδα μου [αρχές 1944], ήταν ωραία περίοδος λόγω της Μαρίας Βοναπάρτη (πριγκίπισσα Μαρία της Ελλάδος), με την οποία γίναμε φίλες αφού μας ένωναν τα κοινά μας λογοτεχνικά ενδιαφέροντα. Ζούσε με την υπόλοιπη βασιλική οικογένεια της Ελλάδας στην εξορία και έμενε σε μία όχι ιδιαίτερα μεγάλη έπαυλη. Αυτή η κατοικία έγινε για μένα όαση πολιτισμού. 
Η τότε πριγκίπισσα (αργότερα βασίλισσα) Φρειδερίκη της Ελλάδος που έμελλε αργότερα να συναντήσω στην εξορία της στη Ρώμη, κατοικούσε στον επάνω όροφο με τον μικρό της πολύ αδύνατο γιο (σήμερα τέως βασιλιάς της Ελλάδος). Η Μαρία Βοναπάρτη είχε κατακόκκινα βαμμένα μαλλιά και έξυπνα βαθουλωτά μάτια. Το πρόσωπό της ήταν μάλλον γερασμένο. Ήταν απορίας άξιο να την ακούς να μιλά με τέτοια σοβαρότητα και ευφυία, τελείως ανενόχλητη από όλες εκείνες τις φασαρίες της εξορίας γύρω της.

www.deutschlandfunk.de/hinter-geschlossenen-vorhaengen.704.de.html?dram:article_id=270925

Το υπνοδωμάτιό της που αναγκαστικά καθόμασταν όταν το σαλόνι ήταν πιασμένο, είχε μια ατμόσφαιρα που μου θύμιζε τους λίγους ρώσους εξόριστους που γνώριζα ή που είχα ακουστά, ή τους εβραίους καθηγητές και τις συζύγους τους που είχαν βρει καταφύγιο στη νότια Ροδεσία [σήμερα Ζιμπάμπουε]. Στο γείσο του τζακιού ήταν οικογενειακές φωτογραφίες σε ασημένιες κορνίζες, ένα μεγάλο κουτί Bemax (υπνωτικό), μερικές τσαλακωμένες εφημερίδες, ένας τόμος με ποιήματα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε, για τον οποίο έγραφε εκείνη την εποχή ένα βιβλίο, και ένα όμορφο βάζο.
Συζητούσαμε για λογοτεχνία. Εκείνη, η άλλοτε επιφανής μαθήτρια του Φρόυντ, προσέγγιζε το ζήτημα από την οπτική της ψυχολογίας, κάτι εντελώς νέο για μένα. Μου άρεσε πολύ, από την άλλη όμως έβρισκα ότι πολλά θέματα έμεναν έτσι εκτός του πεδίου συζήτησης. [...]
Η πριγκίπισσα Μαρία Βοναπάρτη ήταν πιο κομψή και πιο απρόσωπη από ό,τι ήταν το υπνοδωμάτιο και το γραφείο της. Ένας (λευκός) μπάτλερ υποδεχόταν τον επισκέπτη, έπαιρνε τα γάντια του και έφερνε το τσάι. Δεν έχω συγκρατήσει πολλά από τις συζητήσεις μας, αλλά ξέρω σίγουρα ότι η συντροφιά της ήταν απίθανα ενδιαφέρουσα για μένα. Έδειχνε κι αυτή ενδιαφέρον για τις απόψεις μου αν και δεν μπορεί να έλεγα παρά μόνο λίγα πράγματα. Όμως της έδειξα τα ποιήματά μου και νομίζω ότι η εκτίμηση που εκδήλωσε, ήταν ειλικρινής. 
[...]
Όταν πήγα να την αποχαιρετήσω μου έδωσε να πάρω μαζί μου στο Λονδίνο ένα γράμμα προς την Άννα Φρόυντ. Της το πήγα, και η Άννα Φρόυντ προσπάθησε να αποσπάσει όσο περισσότερες πληροφορίες μπορούσε για τη φίλη της, τι κάνει και πότε κατά τη γνώμη μου θα επιστρέψει. Μου έκανε κατάπληξη και μέχρι σήμερα απορώ γιατί η Άννα Φρόυντ δεν μπορούσε να λάβει αυτές τις πληροφορίες με το κανονικό ταχυδρομείο. Δεν μπορεί να μην αλληλογραφούσαν. Ίσως όμως ένα μέλος της ελληνικής βασιλικής οικογένειας και η κόρη του Ζίγκμουντ Φρόυντ να μην μπορούσαν εν καιρώ πολέμου και λογοκρισίας να τα γράψουν όλα η μία στην άλλη. Μου είχε κάνει εντύπωση ότι η επιστολή που έπρεπε να παραδώσω, ήταν κλειστή και σφραγισμένη. Αυτό ήταν σίγουρα ασυνήθιστο".

(Spark, Muriel: Curriculum Vitae. A Volume of Autobiography. Λονδίνο: New Directions Publishing, 2011 [1992], σσ. 133-135)

*Η παρατήρησή της ότι όσο μικρότερη η απόσταση της κλειτορίδας από τον κόλπο, τόσο περισσότερες οι πιθανότητες οργασμού για τη γυναίκα, ήταν το κλειδί για τη μεταγενέστερη διαπίστωση ότι δεν υπάρχει παρά μόνο κλειτοριδικός οργασμός.

Πραγματικότητες και αποπροσανατολισμοί

Επειδή ο κοπετός δεν έχει αρχή και τέλος και όλοι είμαστε με το δίκιο μας πολύ στενοχωρημένοι, ας παρηγορηθούμε με το γεγονός ότι τώρα γνωρίζουμε κάποια πράγματα, ευχάριστα ή δυσάρεστα:
ότι η Μεγάλη Βρετανία είναι στη θέση της, δηλαδή μέσα στον γεωγραφικό της χώρο, δεν τσούλησε προς τον Ειρηνικό ή προς τον Νότιο Πόλο, 
ότι είναι δικαίωμά τους πολιτικό και ζήτημα εσωτερικής τους πολιτικής να αποφασίσουν για το μέλλον τους -αυτό δεν διακηρύχθηκε τρεις φορές πέρυσι και στην Ελλάδα από μερίδα ψηφοφόρων της που τελικά επικράτησαν, Ιανουάριο, Ιούλιο και Σεπτέμβριο του 2015;-, 
ότι τώρα φάνηκε τι εξυπηρετούν τα περίφημα δημοψηφίσματα και ποιους εκτοξεύουν εκτός πολιτικής σκηνής, 
ότι η ΕΕ είναι η μεγαλύτερη εσωτερική αγορά παγκοσμίως και ότι μέχρι σήμερα όλα ανεξαιρέτως τα μέλη της επωφελήθηκαν από αυτό,
ότι τελικά και η Ελλάδα είναι ένας από τους λόγους, για τους οποίους αυτή τη στιγμή η Μεγάλη Βρετανία βγαίνει από την ΕΕ ή τέλος πάντων κάποιοι καταψήφισαν την παραμονή στην ΕΕ.* 

Ποιοι είναι οι αποπροσανατολισμοί αφού τα παραπάνω εκφράζουν πραγματικότητες; Η ρητορική της διάσπασης και του μίσους, οι εθνοκεντρισμοί "αριστερής" και "δεξιάς" μεσσιανικής σωτηριολογίας, η (αυτο)γελοιοποίηση θεσμών και προσώπων και η συνεπαγόμενη συρρίκνωση του πολιτικού λόγου (άρτον και θεάματα), τα ελλείμματα σφαιρικής ενημέρωσης και η υποκατάστασή τους από το αγαπημένο μας διαδίκτυο. 
Πότε αγοράσαμε τελευταία φορά εφημερίδα; Να κατεβούμε την Κυριακή το πρωί στο περίπτερο,  να αγοράσουμε τις εφημερίδες μας (όχι μόνο αυτές που θέλουμε, αυτό είναι το μυστικό, νομίζω), να τις ακουμπήσουμε στο τραπέζι δίπλα στον καφέ και να απολαύσουμε τη μυρωδιά του τυπωμένου χαρτιού και -σπάνια πια- τη θέα των μαυρισμένων από το μελάνι χεριών μας. Όπως οι γονείς μας το έκαναν. Και αφού είμαστε η επόμενη και η μεθεπόμενη γενιά, περνώντας από τα κεντρικά σημεία της πόλης κάνουμε που και που και την επιλογή μας από ξένες εφημερίδες, όλοι ξέρουμε καλά ή λιγότερο καλά μια-δυο ξένες γλώσσες, τις ανοίγουμε, κάνουμε ένα στριπτήζ μυαλού, δηλαδή απελευθερωνόμαστε από ό,τι ιδεολογικοτοπικό κουβαλάμε (όσο μπορούμε), και βλέπουμε πώς κτυπάει η καρδιά του υπόλοιπου κόσμου. Καλές οι εφημερίδες στο διαδίκτυο, πολύ καλύτερη κατά τη γνώμη μου η έντυπη μορφή. 

Τα παραδείγματα "δημοσιογράφων" σε ευρωπαϊκά κρατικά κανάλια που κάνουν ερωτήσεις του τύπου "τώρα με την επιστροφή στη στερλίνα τι θα γίνει με το φοιτητικό συνάλλαγμα;" ή "τι προβλέπει το αγγλικό σύνταγμα...;" είναι η απάντηση σε όλες τις απορίες σχετικά με την ΕΕ: οι δομές και η λειτουργία της, η συμβολή της στην ευρωπαϊκή ευημερία, η γνώση περί των κρατών-μελών είναι για πολλούς πολίτες αμελητέες ποσότητες μπροστά στην εργαλειακή αντίληψη για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως της οδού της προσωπικής καλοπέρασης. Αυτή είναι, θα απαντούσε κανείς, και η προσέγγιση μεγάλης μερίδας των πολιτών σχετικά με την απονομή ψήφου στις βουλευτικές εκλογές. Σύμφωνοι. Μέσα από τα δημοψηφίσματα ακριβώς αυτό επιτελείται: η μεταμόρφωση της ΕΕ σε ένα είδος φράξιας, πολιτικής ή κομματικής, που προωθεί ή υποσκάπτει την προσωπική ευτυχία του φηφοφόρου. 

*Αυτό και ως αντίβαρο για το εμβριθές κάποιου έλληνα υπουργού "Με την Ελλάδα έπαιζαν με τη φωτιά και τώρα παρακαλάνε" που βρέθηκε χαρτί τυπωμένο να το φιλοξενήσει. Τα εν οίκω μη εν δήμω...

ΕΙΜΑΙ ΤΟ ΦΥΛΟ ΠΟΥ ΕΙΜΑΙ

Επειδή τώρα είναι δύσκολο να φωνάξουν όλοι "Είμαι ομοφυλόφιλος / ομοφυλόφιλη / τρανς" σε παράφραση του "Είμαι Charlie", θα έλεγα να φωνάξουμε "Είμαι το φύλο / τα φύλα που είμαι". Και κυρίως είμαι ζωντανός οργανισμός πολιτικός -για να μην χρησιμοποιήσω το "ζώον πολιτικόν" του Αριστοτέλη και παρεξηγηθώ- και συνεπώς διαβάζω κάτω και πίσω από τις γραμμές, γιατί να συμβαίνουν όλα αυτά τώρα.

                                                            www.colourbox.de

Εθνική υπερηφάνεια

Η Ελλάδα έγινε το βήμα προβολής ενός αυταρχικού και επιθετικού καθεστώτος, μιας ολιγαρχίας που με τα διεθνή παρακλάδια της απειλεί εδώ και καιρό όχι μόνο την Ευρώπη ως διακρατική υπόσταση, έτσι αφηρημένα, αλλά δυστυχώς πλέον την καθημερινότητά μας. Ξεπερνά τις αρμοδιότητές μου.

Η Ελλάδα ζει με τα δανεικά της Ευρώπης και συγχρόνως την υπονομεύει. Υπό το πρόσχημα της ανοιχτής οικονομικής πολιτικής και των αποκρατικοποιήσεων τώρα. Ορατά πια τουλάχιστον από τότε που άφησε ανοικτά τα σύνορά της για να κατακλύσουν ανεξέλεγκτα εκατοντάδες χιλιάδες προσφύγων την Ευρώπη.

Η Ελλάδα ή μάλλον αυτοί που την εκπροσωπούν σήμερα, χάραξε αυτές τις μέρες και επίσημα γεωστρατηγική πορεία; Αυτοαναβαθμίζεται στον ρόλο του "μεσολαβητή"; Στημένα σενάρια; Με τη σιωπηλή συναίνεση της Ευρώπης, θα μας πουν αργότερα.

Επιστολή σε μεγάλη αθηναϊκή εφημερίδα, αίτημα συνάντησης με τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Πού βρισκόμαστε;

"Ας φρόντιζαν οι κραταιοί θεοί
να δημιουργήσουν έναν τέταρτο καλό".
(Κωνσταντίνος Καβάφης, "Ας φρόντιζαν")

Τα νέα παλαιά κόμματα

Η απαξίωση των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων που βλέπουμε να γίνεται τελευταία από λιγότερο ή περισσότερο νέους πολιτικούς σχηματισμούς στην Ευρώπη, δείχνει δύο πράγματα: πρώτον οι νέοι αυτοί πολιτικοί σχηματισμοί είναι όλοι χωρίς εξαίρεση αποτέλεσμα "κακών" συγκυριών στο ευρωπαϊκό τοπίο, με λίγα λόγια του ψυχροπολεμικού κλίματος που μεταφέρουν εδώ οι γεωστρατηγικές κρίσεις, δεύτερον οι νέοι αυτοί πολιτικοί σχηματισμοί είναι καθαρά πελατειακοί χωρίς ιδεολογικό και πολιτικό πρόγραμμα μεγάλης πνοής και διάρκειας και απευθύνονται, καλλιεργώντας τα εντέχνως, σε σύνδρομα και φόβους επιβίωσης ή/και κυριαρχίας ομάδων ψηφοφόρων που σε πρώτη ματιά φαίνεται να θεωρούν ότι το πολιτικό σύστημα τους περιθωριοποιεί, όμως μάλλον πρόκειται για κάτι άλλο: για την πολιτική αναγνώριση της ιδεολογίας του μικροαστισμού ως της νέας τάξης πραγμάτων και την αναζήτηση των ανάλογων συμβόλων ("αριστερή" κοινωνική εξίσωση, εθνικισμός, θρησκεία, αντιελιτισμός -ό,τι και αν σημαίνει αυτό- κτλ.). Στην πραγματικότητα μεταβάλλονται αυτοί οι ψηφοφόροι στο πελατειακό σώμα μιας ανορθολογικής αντιφατικής πολιτικολογίας που σίγουρα δεν είναι αυτή που φαίνεται να είναι και που πάντα διαθέτει την "κατάλληλη" στιγμή τα "κατάλληλα" δολώματα.

      Ασχέτως όμως με αυτό, δηλαδή το πόσο τηλεκατευθυνόμενοι και αμφίβολης ταυτότητας είναι αυτοί οι νέοι πολιτικοί σχηματισμοί σε εποχή ψυχρού πολέμου, είναι αναγκαία η αναμόρφωση του πολιτικού λόγου των παραδοσιακών παρατάξεων. Και αν η συντηρητική ακόμη "κρατάει", η σοσιαλδημοκρατία έχει βληθεί τα μέγιστα και ναι μεν τα πρόσωπα που αποπνέουν ακεραιότητα, είναι σημαντικά, όμως εξίσου σημαντικά είναι η συνοχή και ο πολιτικός λόγος του κόμματος. Μέχρι στιγμής πάντως οι πολιτικές ζυμώσεις στην Ευρώπη έδειξαν ότι παρατάξεις σοσιαλδημοκρατικής χροιάς δεν καταποντίσθηκαν όταν δεν φοβήθηκαν να παραδεχθούν λάθη και διαπλοκές, τονίζοντας από την άλλη πλευρά την πραγματική συμβολή τους στον εκσυγχρονισμό και στη φιλελευθεροποίηση των εθνικών κοινωνιών τους και υιοθετώντας έναν μετριοπαθή πατριωτισμό που λαμβάνει υπόψη τις ανησυχίες των πολιτών απέναντι στις δημογραφικές και άλλες αλλαγές, ακόμη και αν είναι περιστασιακές. Η Dreyer λέει: "κοιτάμε μπροστά", η Sturgeon δήλωσε ότι ακόμη και αν συμβεί το Brexit, η Σκωτία θα ζητήσει νέο δημοψήφισμα για να παραμείνει στην ΕΕ, ο διστακτικός Hollande ότι το θέμα των νέων μη προσφιλών μέτρων είναι ζήτημα επιβίωσης για τη Γαλλία και περισσότερο σημαντικό από την επανεκλογή του, αλλά και ότι οπωσδήποτε θα συνεχίσει να πολιτεύεται (τα λόμπυ των συνδικάτων βρήκαν καλή ευκαιρία και μετέτρεψαν εκεί την ολοένα φθίνουσα αντιπροσωπευτικότητά τους σε αναμέτρηση με το κράτος τραβώντας ένα ετερόμορφο πλήθος και τους γνωστούς άγνωστους τραμπούκους στους δρόμους). Και επειδή πολύς ο λόγος για τη Γαλλία, αλλά απόλυτη άγνοια: πόσες είναι οι ώρες εργασίας στην Ελλάδα; 38. Πόσες στη Γαλλία; 35.

      Και ο κόσμος να γυρίσει ανάποδα, στόχος είναι η αναβάθμιση της εκλογικής οπτικής του ψηφοφόρου, με κανέναν τρόπο η υποβάθμιση των θέσεων των κομμάτων. Κατά τη γνώμη μου η κατανοητή στερεή επιχειρηματολογία με καλή performance και καλαίσθητη ειρωνεία είναι προτιμότερη από οποιανδήποτε επίθεση. Ο κυνισμός του αλλοπρόσαλλου είναι τακτική που κρύβει τρομακτικές αλήθειες. Ακόμη και με το πιστόλι στον κρόταφο αξίζει να του διαφεύγει κανείς έστω και μόνο για την Ιστορία. Στη χειρότερη περίπτωση. 

Οι νέες συνταγές του έρποντος αυταρχισμού - Τα ευρωπαϊκά "αντι-κομματικά" κόμματα

1. Παίρνουμε την αστική δημοκρατία, τη βαπτίζουμε στην κολυμπήθρα του λεγόμενου "νεοφιλελεύθερου" καπιταλισμού και καταργούμε τη σημασία της.
2.Παίρνουμε τις υπάρχουσες κυρίαρχες πολιτικές τάσεις, κυρίως την παραδοσιακή συντηρητική και τη σοσιαλδημοκρατία, τις μουτζουρώνουμε με όποιας λογής σκάνδαλα, από κρατικά έως σεξουαλικά, διακηρύσσουμε ότι αυτές τα εξέθρεψαν καθότι διαπλεκόμενες και νεοφιλελεύθερες καπιταλιστικές, και καταργούμε την ιστορική και σύγχρονη σημασία και παρουσία τους, καθώς και τον οποιονδήποτε λόγο ύπαρξής τους.
3.Παίρνουμε την Ευρώπη, τη βαπτίζουμε επίσης στην κολυμπήθρα του "νεοφιλελεύθερου" καπιταλισμού, προτείνουμε, έμμεσα ή άμεσα, αλλαγή γεωστρατηγικού, μαζί με αυτήν πολιτειακού (πολίτευμα)  στρατοπέδου, και καταργούμε την πραγματικότητα της μεταπολεμικής ευημερίας και της ευρωπαϊκής οικονομικής αρωγής και αλληλεγγύης, και σε όσων από μας τα εθνικά κράτη αντί να διαχειρίζονται τα υπέρογκα ποσά υπέρ της ανάπτυξης, τα έτρωγαν (όλοι! λαός και Κολωνάκι).
4.Παίρνουμε τους θεσμούς της δημοκρατίας, τον πολιτισμό, την τέχνη, τα ΜΜΕ, την παιδεία, τελικά εμάς τους ίδιους ως πρόσωπα και εκπροσώπους της πολιτικής σκηνής, και παίζουμε ένα διπλό επικοινωνιακό παιχνίδι: αφενός ακαλαίσθητες σκηνοθεσίες που παράγουν, υποτίθεται, γέλιο (που το χρειάζεται ο "λαός" για να μην πολυσκέφτεται) ή δράμα ανάλογα με τις κατά τόπους εθνικές νοοτροπίες, αφετέρου "ριζοσπαστικές" κινήσεις κάθαρσης της διαφθοράς σε πεδία που ήδη έχουν επεμβεί άλλοι πριν από μας ή απλά δεν υφίστανται πια ή απλούστατα έτσι λειτουργούν και τα θέτουμε υπό τον δικό μας έλεγχο. Τα κάνουμε όλα αυτά, γνωρίζουμε ότι γνωρίζουν ότι ψευδόμεθα κι έτσι καταργούμε την αλήθεια ως φραστική δυνατότητα. 
5.Παίρνουμε την ελευθερία και την αυτοδιάθεση, την κάνουμε παντιέρα και με το (αόρατο) πιστόλι στον κρόταφο καταργούμε την ελευθερία των άλλων.
6.Παίρνουμε τον φόβο, το κατεξοχήν όπλο μας, και μυστικά αδρανοποιούμε και καταργούμε τη ζωή.

Οι πολιτικοί

Το πόσο μεγάλος είναι ένας πολιτικός δεν φαίνεται μόνο από τα ορατά σημαντικά του επιτεύγματα πάνω σε αυτήν τη γη. "Η αληθινή σπουδαιότητα βρίσκεται στο πόσο μακριά βλέπει, στην αποφασιστικότητα και στην ακλόνητη ενεργητικότητα που επιστρατεύει για να αναχαιτίσει το στοιχείο της διάλυσης,  να προσκαλέσει, να συγκεντρώσει και να κεντρίσει προς μέγιστες επιδόσεις όλες εκείνες τις δυνάμεις που κόβουν τον δρόμο στην καταστροφή". Τάδε έφη Πέτερ ντε Μέντελσον, βιογράφος μεταξύ άλλων του βρετανού πρωθυπουργού Ουίνστον Τσώρτσιλ. 

Αυτά που σε άλλες εποχές θα ονομάζαμε ηθικολογία ή α-ιστορικό ιδεαλισμό, τονίζοντας την πολυσχιδία στις συνιστώσες της πολιτικής διαδικασίας, σήμερα κατά τη γνώμη μου, ξαναβρίσκει τη σημασία του. Οι "άθλιες" εποχές που ζούμε, είναι και μεγάλες εποχές. Ευρωπαίοι / ευρωπαίες πολιτικοί αναγκάζονται να αναμετρηθούν όχι μόνο με τις προσταγές των καιρών, αλλά και με τον ίδιο τους τον εαυτό προκειμένου να διαφυλάξουν την ειρήνη και την ελευθερία στον εθνικό τους χώρο. Ποιος το περίμενε ότι κάποιοι από αυτούς / αυτές θα ήταν έτοιμοι να θυσιάσουν την πρόσκαιρη φήμη τους, το πόσο δημοφιλείς είναι, τον ίδιο τους τον προσωπικό εγωισμό στο κάτω-κάτω, στην υπηρεσία ενός καλύτερου μέλλοντος; 

Μέσα στο τεχνητό, συχνά, αλαλούμ των καιρών, επειδή σήμερα πια η θολούρα και η διάσπαση είναι εργαλεία κατά της πολιτικής, κατά του κράτους, κατά της δημοκρατίας, κατά της Ευρώπης, διαφαίνονται τέτοιες φιγούρες. Μακριά από το να καρλαϋλίσω και να δω την ιστορία ως συλλογή μεγάλων βιογραφιών, όμως επιστρέφουμε σήμερα, νομίζω, στη σημασία και της βιογραφίας στον ρου της πολιτικής όπως εδώ και καιρό έχει συμβεί στις μεταστρουκτουραλιστικές θεωρητικές σπουδές.

Υ.Γ.Για να μην παρεξηγηθώ, δεν αναφέρομαι εδώ στους έλληνες πολιτικούς, προσωπικά όμως πιστεύω ότι κάποιοι έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο ρόλος που τους επιφυλάσσεται, δεν είναι ο συμβατικός παραδεδομένος.   

Καθόλου αξιοζήλευτοι... Η Ιστορία γράφει

Είμαι η τελευταία που θα επικροτούσε πολιτικές, στρατηγικές και άλλες τακτικές της σημερινής ελληνικής κυβέρνησης. Το ερώτημα είναι τώρα πώς θα χειριστεί το ζήτημα που πλέον κανείς δεν μπορεί να αποκρύψει ούτε να ωραιοποιήσει. Και πάλι γίνεται χρήση των διαφορών μας με τη γείτονα Τουρκία, και χωρίς να δραματοποιώ, αυτά δεν είναι αστεία πράγματα. Αυτή τη φορά χρήση από άλλους και όχι από τους παλιούς μας συμμάχους (αν θέλετε, βάλτε το τελευταίο σε εισαγωγικά, δεν έχει καμία σημασία, κάντε ό,τι θέλετε). Όλοι αναρωτιούνται: μα είναι δυνατό η Τουρκία με τόσα ανοικτά μέτωπα, τρομοκρατία στο εσωτερικό, το κουρδικό στα σύνορά της, αποδόμησή της στο εξωτερικό με διάφορους τρόπους και last but not least ρωσική αντιπαλότητα, να επιδίδεται σε πτήσεις γοήτρου στον ελληνικό εναέριο χώρο; Μα τι βλέπουν; Ιπτάμενους δίσκους; Δεν θα κάνω υποθέσεις. Ανοίξτε το διαδίκτυο, μπείτε σε σελίδες που δεν θα μπαίνατε ποτέ υπό διαφορετικές συνθήκες, αφαιρέστε το 70 με 80% των "εθνικών" παλληκαρισμών ορλωφικής εμπνεύσεως και πάλι κάτι μένει. Όχι ελληνικό.

Αγαπάμε την Ελλάδα, αγαπάμε την Ευρώπη, αγαπάμε την ειρήνη, λατρεύουμε τη δημοκρατία και την ελευθερία.