"Ένα καινοτόμο σύνταγμα για την Ελλάδα"

Δεν είμαι συνταγματολόγος, ούτε κάν νομικός. Δεν ξέρω αν είναι επίκαιρο ή όχι το ζήτημα και μήπως προηγούνται άλλα. Ή μάλλον αυτό το ξέρω και δεν προσποιούμαι κανονικότητα... 

 "Είναι προφανές ότι το πρόβλημα της χώρας δεν είναι πρωτίστως συνταγματικό. Έχουμε βαθύτατο και οξύτατο πρόβλημα θεσμών και δημοκρατίας, όχι όμως κατ' ανάγκην εξαιτίας του Συντάγματος" (Ευάγγελος Βενιζέλος, Εν ου παικτοίς, σ. 40). "Το ισχύον Σύνταγμα άντεξε τη δοκιμασία των Μνημονίων. Για τη χρεοκοπία της χώρας όμως, που έφερε τα Μνημόνια, φταίει και το Σύνταγμα" (Από την εισαγωγή στο Ένα καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα, σ. 8). Επίσης: ο καθηγητής Γιάννης Μεταξάς
http://www.kathimerini.gr/870290/article/epikairothta/politikh/ierothtes-kai-anagkaiothtes


 Από τα βιβλία που διάβασα, παραθέτω αυτούσια αποσπάσματα με τον κίνδυνο πάντα αυτό να ζημιώνει -ελπίζω όχι να αλλοιώνει- την όλη εικόνα. 

Επί της ουσίας: οι Νίκος Αλιβιζάτος, Παναγής Βουρλούμης, Γιώργος Γεραπετρίτης, Γιάννης Κτιστάκις,  Στέφανος Μάνος και Φίλιππος Σπυρόπουλος συγκρότησαν μιαν ομάδα εργασίας που στο Ένα καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα (Αθήνα: Μεταίχμιο, 2016) προτείνουν ορισμένες συνταγματικές αλλαγές, κατανοητές για όλους έτσι όπως τις παρουσιάζουν, δηλαδή για τον πολίτη. Το βιβλίο αποτελείται από τρία σώματα κειμένων: το προτεινόμενο Σύνταγμα, το ισχύον Σύνταγμα με τις προτεινόμενες αλλαγές, προσθήκες και διαγραφές σε κόκκινη γραμματοσειρά -έτσι ώστε βλέπεις ό,τι αλλάζει- και το προτεινόμενο Σύνταγμα μεταφρασμένο σε αγγλική γλώσσα. Κάποιες σημαντικές αλλαγές κατά τη γνώμη μου:

1.Οι αλλαγές προς αποτροπή της ακυβερνησίας ή/και διάλυσης της Βουλής λόγω αδυναμίας της εκλογής νέου Προέδρου Δημοκρατίας. 

α.Η εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας γίνεται από ειδικό σώμα εκλεκτόρων, με διευρυμένη σύνθεση (οι εν ενεργεία βουλευτές, οι πρώην Πρόεδροι της Δημοκρατίας, οι πρώην Πρωθυπουργοί, οι πρώην Πρόεδροι της Βουλής και οι εν ενεργεία περιφερειάρχες και δήμαρχοι) που υπερβαίνει την εκάστοτε κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αδυναμία εκλογής του Προέδρου δεν προβλέπεται, άρα ούτε διάλυση της Βουλής λόγω της αδυναμίας αυτής. Συνοπτικά: εκλέγεται ο υποψήφιος που συγκέντρωσε την πλειοψηφία των δύο τρίτων του ειδικού σώματος εκλεκτόρων, αν δεν επιτευχθεί αυτό επανάληψη της ψηφοφορίας όπου εκλέγεται όποιος συγκέντρωσε την πλειοψηφία των τριών πέμπτων, μη επίτευξη και αυτού σημαίνει επανάληψη της ψηφοφορίας όπου εκλέγεται όποιος συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου του ειδικού σώματος εκλεκτόρων, τέλος σε μη επίτευξη ούτε αυτού επανάληψη της ψηφοφορίας όπου εκλέγεται όποιος συγκέντρωσε τις περισσότερες ψήφους. Στην προτεινόμενη σχετική ενίσχυση των αρμοδιοτήτων του Προέδρου της Δημοκρατίας εντάσσεται και η ρύθμιση που αναφέρεται στην επιλογή της ηγεσίας της δικαιοσύνης: ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επιλέγει τα πρόσωπα από κατάλογο τριων υποψηφίων που του υποβάλλει η Ολομέλεια του Ανώτατου Δικαστηρίου. Επίσης, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορεί να υποβάλει ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου, για λόγους τυπικής ή ουσιαστικής αντισυγματικότητας, νομοσχέδιο ψηφισμένο από τη Βουλή (με το ισχύον Σύνταγμα μπορεί να αναπέμψει νομοσχέδιο στη Βουλή, πράγμα που η ομάδα εργασίας σημειώνει ότι απέτυχε ως θεσμός, διότι οι Πρόεδροι της Δημοκρατίας, φοβούμενοι ότι θα ξαναψηφισθεί το αναπεμφθέν νπομοσχέδιο, δεν διακινδύνευσαν πιθανή αποδοκιμασία).

β.Η Βουλή δεν είναι σε θέση να "ρίξει" την Κυβέρνηση αν συγχρόνως δεν είναι σε θέση να αναδείξει νέα ("εποικοδομητική ψήφος δυσπιστίας"): μπορεί με απόφαση που λαμβάνει με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών να αποσύρει την εμπιστοσύνη της από την Κυβέρνηση, εφόσον προτείνει νέο Πρωθυπουργό, ο δε τελευταίος αν δεν εκλεγεί από τη Βουλή σε έως δύο ψηφοφορίες με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών, σε τρίτη ψηφοφορία εκλέγεται όποιος έχει συγκεντρώσει τις περισσότερες ψήφους (αντικαθίσταται έτσι η ρύθμιση των διερευνητικών εντολών του ισχύοντος Συντάγματος). 

2.Καθιερώνεται το ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργικής και βουλευτικής ιδιότητας και εισάγεται ο θεσμός του υπηρεσιακού μόνο υφυπουργού. Εισάγεται κώλυμα εκλογιμότητας των διατελεσάντων Υπουργών στις αμέσως επόμενες εκλογές, τα ισχύοντα κωλύματα εκλογιμότητας (για έμμισθους δημόσιους λειτουργούς, υπαλλήλους ΟΤΑ ή άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου κ.ά.) καταργούνται ως παρωχημένα. Βουλευτική ασυλία παρέχεται μόνο μετά από αίτηση του βουλευτή και μόνο για πράξεις ή παραλείψεις που συνδέονται άμεσα με την πολιτική δράση του. Αναφορικά με την ποινική ευθύνη των Υπουργών: εξομοιώνεται η θέση τους με εκείνη του κοινού πολίτη, δηλαδή τη δίωξη εναντίον τους δεν ασκεί η Βουλή, αλλά η κατηγορούσα αρχή (Εισαγγελία του Αρείου Πάγου) και η εκδίκαση υπουργικών αδικημάτων ανατίθεται στο Ανώτατο Δικαστήριο (και όχι σε ειδικό δικαστήριο όπως σήμερα). 

3.Κατάργηση του σταυρού προτίμησης. Μονοεδρικές οι μισές τουλάχιστον εκλογικές περιφέρειες (σήμερα επτά σε σύνολο πενήντα έξι) όπου θα εκλέγεται όποιος συγκεντρώνει τη σχετική πλειοψηφία, στις υπόλοιπες πολυεδρικές περιφέρειες οι υποψήφιοι να εκλέγονται με αναλογική ψήφο, δηλαδή συνδυασμός πλειοψηφικού και αναλογικής. Έως πέντε βουλευτές των εκτός επικρατείας Ελλήνων. Οι Πρόεδροι του ημίσεος τουλάχιστον των διαρκών επιτροπών της Βουλής προέρχονται υποχρεωτικά από τα κόμματα της αντιπολίτευσης (ενίσχυση των κοινοβουλευτικών μειοψηφιών). 

4.Κατάργηση του θρησκευτικού όρκου, της παραδοσιακής διάταξης για την επικρατούσα θρησκεία και την επίκληση στο Σύνταγμα της Αγίας Τριάδας, επαφίεται έτσι στον κοινό νομοθέτη του κοσμικού κράτους να ρυθμίσει τις σχέσεις Πολιτείας και Εκκλησίας. 

5.Εκ βάθρων ανασυγκρότηση της δικαιοσύνης: προς αποφυγή των συγκρούσεων δικαιοδοσίας, διασφάλιση της νομολογίας και κυρίως προς εξυπηρέτηση του διαδίκου προτείνεται η κατάργηση  των σημερινών επτά ανωτάτων δικαστηρίων, το ένα και μόνο Ανώτατο Δικαστήριο θα είναι και Συνταγματικό Δικαστήριο. Η προαγωγή στη θέση του Προέδρου και του Εισαγγελέα του Ανώτατου Δικαστηρίου διενεργείται -όπως είδαμε- από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με επιλογή από κατάλογο τριων υποψηφίων που του υποβάλλει η Ολομέλεια του Ανώτατου Δικαστηρίου. Κατάργηση των δύο ξεχωριστών δικαιοδοσιών, πολιτικής και διοικητικής, χάριν αναβάθμισής τους και προς αντιμετώπιση των υπέρμετρων καθυστερήσεων απονομής δικαιοσύνης. Ίδρυση ανεξάρτητης και αυτοδιοικούμενης Ελεγκτικής Αρχής για τον έλεγχο εσόδων και δαπανών του κράτους και των δημόσιων νομικών προσώπων και υποβοήθηση της οικονομικής διαχείρισής τους που αποτελείται κατά το ένα τρίτο από ανώτατους και ανώτερους δικαστικούς λειτουργούς, κατά το ένα τρίτο από μέλη του Ανώτατου Δημοσιοϋπαλληλικού Σώματος (βλ. παρακάτω) και κατά το ένα τρίτο από τεχνοκράτες εγνωσμένου κύρους (τα μέλη επιλέγονται από το Ανώτατο Δικαστήριο, θητεία εννέα ετών μη ανανεώσιμη, ανανέωση της σύνθεσης της Αρχής κατά το ένα τρίτο κάθε τριετία).

6.Διοίκηση: μεταξύ άλλων οικονομική αυτονόμηση των ΟΤΑ (έλεγχος των τριμηνιαίων οικονομικών καταστάσεων από την Ελεγκτική Αρχή), των οποίων οι προϋπολογισμοί δεν μπορεί να είναι ελλειμματικοί εφόσον δεν επιτρέπεται ο δανεισμός και μόνο για έκτακτες ανάγκες θα δικαιούνται χρηματοδότηση από το κράτος. Οι πόροι τους συνίστανται σε ανταποδοτικά τέλη και ίδιο εύλογο φόρο (για τους Δήμους μεταξύ άλλων φόρος ακίνητης περιουσίας). Επίσης μεταφορά αρμοδιοτήτων από την κεντρική διοίκηση στους ΟΤΑ  (από τις ενδοπεριφερειακές συγκοινωνίες και τη διαχείριση του ορυκτού πλούτου έως έργα οδοποιΐας, αφαλάτωσης κτλ.). Δημόσιοι υπάλληλοι: κατάργηση του θεσμού της μονιμότητας, αξιολόγηση κατ' έτος, καθιέρωση του Ανώτατου Δημοσιοϋπαλληλικού Σώματος (έως 750 μέλη). Οι δημόσιοι υπάλληλοι υπόκεινται στη διοικητική εποπτεία υπηρεσιακού Υφυπουργού που προέρχεται από το Σώμα (εξαετής θητεία μη ανανεώσιμη, επιλέγεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας από κατάλογο τουλάχιστον πέντε υποψηφίων που υποβάλλεται σε αυτόν από τη Βουλή).

 

Μεγάλες μικρές ειδήσεις, ευγένεια, ορθογραφία

-Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα ESPAD (Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για τα Ναρκωτικά και την Τοξικομανία) το 30,3% των ελλήνων εφήβων ηλικίας 16 ετών δηλώνει ότι έχει στοιχηματίσει τον τελευταίο χρόνο έναντι 13,7% που είναι ο μέσος ευρωπαϊκός όρος των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών που συμμετείχαν στην έρευνα. Το ποσοστό των Ελληνόπουλων που στοιχηματίζουν σε τακτική βάση -τουλάχιστον δυο φορές τον μήνα- είναι υπερδιπλάσιο σε σχέση με τους συνομηλίκους τους στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, 16% έναντι 7% (άρθρο στην Καθημερινή, φ. 29.344, 21/9/2016, σσ. 1, 6). Τα σχολεία φταίνε γι' αυτό; Ή μήπως η οικονομική κρίση; Ταιριάζει αυτή η είδηση με δικές μου πληροφορίες για νεοστημένα προπατζίδικα στην ελληνική επαρχία, ίσως και αλλού, που ανθούν και λουλουδίζουν την τελευταία περίοδο. Ταιριάζει, εκπλήσσει έως σοκάρει, και κυρίως προβληματίζει.

-Με αφορμή την παραπάνω είδηση και για όσους αναζητούν όσο δυνατό περισσότερες όψεις της κοινωνικής και πολιτικής εικόνας, πέρα από την παλιά καλή συμβουλή "βγες στον δρόμο και συζήτησε (άκουσε κυρίως) όχι με τους ομοίους σου, αλλά με τους άλλους", για  άλλη μία φορά: το διαδίκτυο δεν μπορεί να είναι πηγή ειδησεογραφίας ούτε και τα newsletter των εφημερίδων. Είναι τόσο επιλεκτικά αφαιρετική η ανθολόγηση των ειδήσεων στις ιστοσελίδες των εφημερίδων ή στις σελίδες τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης  που καταντά εικονική. Εννοείται ότι η επιλεκτικότητα είναι νόμιμο αξίωμα των περιοδικών εντύπων, όμως σχετίζεται άμεσα με την υλικότητα, δηλαδή τον τρόπο παρουσίασης της είδησης ή της ανάλυσης στο τυπωμένο χαρτί (σελίδα, στήλη, εικονογράφηση, διάταξη στο σύνολο της ύλης). Ο αναγνώστης γνωρίζει πώς η σύνταξη εκτιμά και αποτιμά την είδηση, ιδίως αν συγκρίνει ανάμεσα σε περισσότερα του ενός έντυπα. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία αυτήν την περίοδο όπου απαξιώνεται από κάποιους όχι μόνο η πολιτική, αλλά και η δημοσιογραφία. Και μεγάλους πολιτικούς ηγέτες διαθέτει η Ευρώπη σήμερα και πολύ καλούς δημοσιογράφους: στο εγγύς ή απώτερο μέλλον, όταν θα φανεί πώς κάποιοι με το αίμα της ψυχής τους (ναι, θα το κάνω μελοδραματικό, γιατί όχι; μόνο η καταστροφολογία έχει δικαιώματα στους δακρυγόνους αδένες μας;) αγωνίσθηκαν να διασώσουν τη συνέχεια μέσα από τον έξωθεν καταναγκασμό της διάλυσης, τότε πού θα έχουμε εμείς συμβάλει; 

-Δεν λύνονται τα θέματα στην Ελλάδα με "αστική ευγένεια", διάβασα κάπου. Ωραία. Σκέφθηκε κανείς ότι η ευγένεια μπορεί να είναι απλώς επιχειρηματολογία και να εκλαμβάνεται ως ευγένεια από κάποιους που με το δίκιο τους ίσως ασφυκτιούν και έχουν χάσει την ψυχραιμία τους; Επιεικώς και με συγκατάβαση "αστική", αλλά όχι θολούρα, ερμηνευμένη η στάση αυτή, η κατά της ευγένειας. Γιατί και η αξίωση απώλειας της ψυχραιμίας συχνά δεν σημαίνει απελπισία, αυτή η τελευταία επιστρατεύει άλλους μηχανισμούς. Καλά κάνουν πάντως και φωνάζουν αυτοί, άλλος μπορεί το ένα καλύτερα, άλλος το άλλο. Ζωντανεύει έτσι και ο μονολογικός διάλογος. Στην πολιτική η απρέπεια δεν είναι προνόμιο αποκλειστικά ενός και μόνο ελληνικού κόμματος όπως βλέπουμε καθημερινά. Ένα θέμα όμως προκύπτει: οι απογοητευμένοι του ΣΥΡΙΖΑ, ψηφοφόροι ή/και κομματικά μέλη, μήπως είναι καιρός να βγουν από τον προσωπικό τους διχασμό και την αγωνία τους να την μεταπλάσουν σε αντιπρόταση φιλελευθερισμού ή κάτι άλλο; Και μήπως όλοι να μην ξεχνούν ότι στις βουλευτικές εκλογές Ιανουαρίου και Σεπτεμβρίου 2015 64% των ελλήνων εκλογέων δεν ψήφισαν ΣΥΡΙΖΑ; Όχι για να τους βάλουμε όλους σε ένα τσουβάλι, αλλά για να μην ξεχνιέται το τότε εκλογικό δυναμικό της παρούσας κυβέρνησης. Κατά πόσο αυτή είναι ανεξάρτητη στις επιλογές της, πολιτικές και φραστικές και ενδυματολογικές, αυτό μόνο οι ίδιοι μπορούν να το πουν. Παρεμπιπτόντως, υπάρχει εξήγηση, γιατί στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες αλλοπρόσαλλες παραλλαγές φράκου και σμόκιν έχουν καταλήξει να αποτελούν περιβολή γαμήλια και στο τελευταίο μικροαστικό κατσάβραχο (με ή χωρίς οικονομική επιφάνεια) και πώς αυτό συνδέεται με την τζούφια αλληγορία των sans-cravates. Για την "πάλη των τάξεων" τη σήμερον ημέρα, άλλη φορά.  

-Δύο μικρά πρακτικά κόλπα για τις συχνότερες ανορθογραφίες που κυκλοφορούν:
α.Η κατάληξη -εται / -ετε: όταν ο φορέας του ρήματος (υποκείμενο) είναι ένας (αυτός, αυτή, αυτό), τότε δίφθογγος, -εται, όταν ο φορέας του ρήματος είναι πολλοί (εσείς), τότε ένα έψιλον, -ετε. Δηλαδή πάντα αντίστροφα: στον ένα -> δύο (-εται), στους πολλούς -> ένα (-ετε). Παράδειγμα: ο μαθητής συγκεντρώνεται στα μαθήματά του, εσείς συγκεντρώνετε τους μαθητές.
β.μήνυμα, κήρυγμα: ακολουθούμε την ιεραρχία της αλφαβήτου, τη σειρά που έχουν τα γράμματα αυτά στο αλφάβητο, προηγείται το ήτα, ακολουθεί το ύψιλον. 

Υ.Γ.Γουστάρω το ίδιο (δεν εννοώ τον χαρακτήρα, αλλά το habitus) την παλιά μας φίλη, την κυρία Ευαγγελία ή Βαγγελία από την Κουτσούφλιανη, που σε όλη της τη ζωή είχε τυλιγμένες τις κοτσίδες της κάτω από το τσεμπέρι (πράγμα που με μαγνήτιζε όταν ήμουν μικρή, γιατί ήθελα να δω την πλούσια μακριά της κόμη) όσο και την ανάμνηση της κρητικιάς θείας Έλλης με την αρχοντική  περπατησιά και τη γλυκιά κομψότητα. Και οι δύο έφεραν αυτό που ήταν, με εσωτερικευμένη (χωρίς φλυαρίες) αυτοπεποίθηση, το αυτονόητο. 

Ανάγνωση και σημεία στίξης

Πράγματα που θεωρούμε αυτονόητα, αν και συχνά μας διαφεύγει η χρήση τους, όπως για παράδειγμα τα σημερινά σημεία στίξης δεν υπήρχαν φυσικά πάντα. Οι Έλληνες το γνωρίζουν από τις επισκέψεις τους στις αρχαιότητες και τη θέα των διαφόρων επιγραφών με τη μεγαλογράμματη ρέουσα (ενωμένες λέξεις) γραφή. Τα σημάδια στίξης του φιλόλογου Αριστοφάνη του Βυζάντιου γύρω στο 200 π.Χ. αφορούσαν τις παύσεις (υποστιγμή . στιγμή μέση · στιγμή τελεία ^· ). Η σημερινή τελεία, τότε υποστιγμή, ήταν η πιο σύντομη παύση. Οι δραματικοί ποιητές της ελληνικής αρχαιότητας, δηλαδή πριν τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο,  χρησιμοποιούσαν κάποια σύμβολα προς βοήθεια των υποκριτών* (ηθοποιών), τα οποία επίσης δήλωναν τις παύσεις. Στην αρχαιότητα η ανάγνωση δεν ήταν παρά υποστηρικτική της μνήμης που με τη συνδρομή της ο πεπαιδευμένος έπρεπε να λάμψει δια της ομιλίας και του διαλόγου.
 
Τον μεσαίωνα οι αντιγραφείς χρησιμοποίησαν βασικά τις στιγμές του Αριστοφάνη, ρόλο σημαντικό διαδραμάτισε οπωσδήποτε η "υπερπαραγωγή" χειρογράφων της Βίβλου και η φροντίδα των αντιγραφέων για τη σωστή προφορική ανάγνωση των γραπτών. Ο χωρισμός των λέξεων και η χρήση σημείων στίξης θεωρούνται σήμερα δείκτες αλλαγών της αναγνωστικής συμπεριφοράς. Γενικώς τα κείμενα διαβάζονταν φωναχτά από τους λίγους γνώστες ανάγνωσης είτε παρουσία άλλων και για την ενημέρωση ή την ψυχαγωγία τους είτε και κατ' ιδίαν. Χαρακτηριστική είναι η σκηνή από τις Εξομολογήσεις (VI, 3) του  Αυγουστίνου, ο οποίος περιγράφοντας επίσκεψή του στον Αμβρόσιο, επίσκοπο Μεδιολάνων (Μιλάνου), ανάμεσα 384 και 387 μ.Χ. παρατηρεί με κατάπληξη ότι ο επίσκοπος διάβαζε σιωπηλός. Ο Αυγουστίνος κάνει διάφορες υποθέσεις γιατί να συμβαίνει αυτό, ίσως και για προστασία της φωνής του, γράφει μεταξύ άλλων. Μεταξύ 800 και 1200 φαίνεται ότι οι γυναίκες ευγενείς γνώριζαν ανάγνωση σε υψηλότερο ποσοστό από τους άνδρες, οι οποίοι είχαν "προσωπικό" γι' αυτό.  Για τις αριστοκράτισσες της Εσπερίας η ανάγνωση των ψαλμών στη λατινική ώστε να μπορούν να προσεύχονται, ήταν βασικό στοιχείο παιδείας.  Στον ύστερο μεσαίωνα η εκμάθηση της γραφής ακολουθούσε μετά από κάποιο διάστημα, γραφή και ανάγνωση δεν ήταν πακέτο όπως σήμερα στην εκπαίδευση. 

Στη διάρκεια του μεσαίωνα η χρήση των σημείων στίξης ήταν ρυθμοτονικού και όχι συντακτικού χαρακτήρα όπως σήμερα, και υποδείκνυαν τις παύσεις της προφορικής ανάγνωσης. Δεν ήταν και πολλά τα σημεία στίξης ούτε και συνεπής η χρήση τους. Γύρω στον 9ο αιώνα εμφανίζεται το κόμμα σε ελληνικά χειρόγραφα, ενώ σε αυτά της Δύσης για μεγάλο διάστημα τη λειτουργία του κόμματος είχε η πλάγια γραμμή ή μπάρα (slash) και θεωρείται ότι από αυτήν προήλθε το κόμμα και εδραιώθηκε έως τον 16ο αιώνα. Ο ιταλός τυπογράφος και εκδότης των κλασικών (1495-1514) Άλδος Μανούτιος καθιέρωσε την άνω τελεία στα λατινικά κείμενα (semicolon, το δικό μας ερωτηματικό) και εφάρμοσε τη χρήση του κόμματος, καθώς και της τελείας (στιγμής) στα σημερινά μας πρότυπα. Το ελληνικό ερωτηματικό εμφανίζεται στα χειρόγραφα γύρω στον 9ο αιώνα.  

Ο χωρισμός των λέξεων ήταν μία μακρά διαδικασία και είναι άμεσα συνυφασμένος με την προφορική ανάγνωση. Αν δοκίμαζε κανείς σήμερα να διαβάσει κείμενο κεφαλαιογράμματης ρέουσας γραφής, δεν θα το διάβαζε φωναχτά; Αυτό δεν οφείλεται στο γεγονός ότι δεν έχει εξάσκηση σε αυτή τη μορφή γραφής, αλλά στο ότι όταν η οπτική προσέγγιση στο νόημα είναι μπλοκαρισμένη, τότε ο εγκέφαλος ενεργοποιεί το εφεδρικό ακουστικό σύστημα για την αναγνώριση των λέξεων. Από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα ο χωρισμός των λέξεων έχει εξελικτικά δρομολογηθεί στους μεσαιωνικούς λατινικούς κώδικες (=χειρόγραφο βιβλίο). Η μικρογράμματη γραφή, που στο Βυζάντιο εμφανίζεται κατά τον 9ο αιώνα, συνέβαλε σε αυτή την τομή, δηλαδή στον χωρισμό των λέξεων, αυτήν την αφετηρία της σιωπηλής ανάγνωσης. Πάντως η γεωγραφική προέλευση του φαινομένου βρίσκεται στη Δύση,  στις Βρετανικές Νήσους και στους ιρλανδούς αντιγραφείς χειρογράφων κατά τον 7ο και 8ο αιώνα. Μετά τον 10ο αιώνα ο χωρισμός των λέξεων εξαπλώθηκε στην ευρωπαϊκή ήπειρο.   

Έως και την ανακάλυψη της τυπογραφίας από το 1450 η προφορικότητα ήταν η σημαντικότερη πολιτισμική συνισταμένη της ανάγνωσης. Όχι ότι με τον Γουτεμβέργιο αλλάζουν όλα δραματικά, αλλά εξελικτικά ενισχύονται οι προϋποθέσεις για τη μοναχική, σιωπηλή ανάγνωση. Στους κύκλους των αναγνωστών έχουν μπει οι αστοί, πατρίκιοι, έμποροι και αργότερα χειρώνακτες. Με τη διάδοση του βιβλίου τα ολοένα και μεγαλύτερα σώματα αναγνωστών βοηθιούνται από εγχειρίδια οδηγιών ανάγνωσης για το ποιοι είναι οι ενδεδειγμένοι τρόποι να διαβάζουν και ποια τα όρια αυτής της ασχολίας. Η προφορική ανάγνωση δεν έπαψε να υπάρχει, παράλληλα όμως οι δύο τύποι ανάγνωσης, μοναχικής και ακροατηρίου, αρχίζουν να σχηματοποιούνται και έτσι φτάνουμε στην εποχή του Διαφωτισμού να έχουν διαφοροποιηθεί η μία από την άλλη. Η προφορική ανάγνωση παραμένει μια συλλογική ενασχόληση κατ' οίκον, αλλά ασκείται και σε λέσχες ανάγνωσης που πληθαίνουν στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Με την τυπογραφία καταρτίζονται και τα στικτικά συστήματα τους επόμενους αιώνες. Τα σημεία στίξης ούτε εμφανίζονται όλα απαρχής ούτε χρησιμοποιούνται με τη σημερινή συχνότητα, για παράδειγμα στην Εσπερία η εξοικείωση με τη χρήση της διπλής τελείας προηγείται χρονικά αυτής των εισαγωγικών ή του θαυμαστικού.  Το θαυμαστικό αργεί μάλλον να περάσει και στο ελληνικό βιβλίο αν κρίνουμε από την παρατήρηση στη δέκατη πέμπτη έκδοση της Ελληνικής Γραμματικής (Βερολίνο 1838) του γερμανού φιλόλογου Philipp Buttmann: "Το θαυμαστικό μόλις έχουν αρχίσει κάποιοι νέοι να το χρησιμοποιούν" (σ. 33). Στην ελληνική μετάφραση παλαιότερης έκδοσης της Γραμματικής Buttmann (Βιέννη 1812) αναφέρονται τα εξής σημεία στίξης: υποστιγμή (εννοεί το κόμμα), μέση (εννοεί την άνω τελεία) και τελεία στιγμή,  ερωτηματικό. Εδώ διακρίνει ανάμεσα στην υποδιαστολή και στην υποστιγμή -όπως και στη μεταγενέστερη έκδοση-, πράγμα που παραπέμπει κατά διορθωτικό τρόπο στη Γραμματική περί συντάξεως του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου του εξ Απορρήτων (Βενετία 1745): ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τον όρο "υποδιαστολή" για το κόμμα και στα σημεία στίξης συμπεριλαμβάνει την "επάνω στιγμή", την "τελεία στιγμή" και την "υποδιαστολή μετ' επάνω στιγμής" (ερωτηματικό). Τα ίδια σημεία στίξης όπως και στον Μαυροκορδάτο βρίσκουμε και στη μεταφρασμένη Μικρά γραμματική της κοινής ελληνικής διαλέκτου (Μόναχο 1836) του γερμανού φιλόλογου Friedrich Thiersch (Ειρηναίος Θείρσιος), με τη διαφορά ότι γίνεται χρήση του όρου "κόμμα" αντί της "υποδιαστολής". 

Ο Δημήτριος Πολυζώης χρησιμοποιεί μεν τις στιγμές και το κόμμα στη Γραμματική περιέχουσα τα οκτώ μέρη του λόγου (Βιέννη 1800), άξια ιδιαίτερης μνείας όμως θεωρεί μόνο την υποδιαστολή, η οποία χρησιμοποιείται "εν ταις Ερωτήσεσι μετά Στιγμής" (ερωτηματικό, σ. 7). "Ευχάριστη" έκπληξη αποτελεί ο λόγιος Δημήτριος Δάρβαρης, ο οποίος στην πρώιμη Γραμματική απλοελληνική (Βιέννη 1806) για τους ομογενείς νέους της αυστριακής αυτοκρατορίας εισάγει πλήρη κατάλογο των σημείων στίξης όπου και εξηγεί τη διάρκεια των παύσεων ή τον τρόπο εκφώνησης ανάλογα με το σημείο: υποστιγμή (κόμμα), μέση στιγμή, διπλή στιγμή, τελεία στιγμή, ερωτηματικό, επιφωνηματικό (θαυμαστικό), παύλα, παρένθεση, εισαγωγικό ("), σημειωτικό (*), παράγραφος (§). Συνεχίζει με οδηγίες ανάγνωσης. Μάλλον η απαρίθμηση αυτή απηχεί το στικτικό σύστημα της γερμανικής γλώσσας παρά τα εν χρήσει σημεία σε ελληνικά βιβλία της εποχής, αλλά πάντως είναι μία πλήρης και μελετημένη πρόταση (είχε εκδώσει και γερμανική γραμματική, 1785). 

Στην τέταρτη έκδοση της Γραμματικής δια σχολεία (Αθήνα 1845) του Κωνσταντίνου Κούμα απαντά ο όρος "Στίξεως σημεία" ως τίτλος του κεφαλαίου: εδώ παρουσιάζονται τα σημεία που είδαμε και στον Δάρβαρη με τη διαφορά ότι σημειώνονται και τα αποσιωπητικά ("διακοπτικόν με τρία συνεχή στίγματα", σ. 374), καθώς και άλλα εισαγωγικά (>> <<, "διπλό κόμμα"). Πάντως θαυμαστικό, εισαγωγικά και αποσιωπητικά περιγράφονται ως σημεία "των νεωτέρων άγνωστα εις τους παλαιούς". Ο Γεώργιος Γεννάδιος στη Γραμματική της ελληνικής γλώσσης (Αθήνα 1851) για τα ελληνικά σχολεία ακολουθεί την οδό Κούμα και Δάρβαρη, απλώς αντιστρέφει τα εισαγωγικά (<< >>) και χρησιμοποιεί τον σημερινό όρο, καθώς και για τα αποσιωπητικά. Τα ίδια εισαγωγικά βρίσκουμε και στη Γραμματική της ελληνικής γλώσσης (Αθήνα 1896) του Αδαμάντιου Αδαμαντίου, η οποία προοριζόταν επίσης για τα σχολεία.

Εικόνες ενδεικτικές του ελληνικού βιβλίου, όψεων της ανάγνωσης, της ελληνικής Διασποράς, των λογίων του Διαφωτισμού, του πολιτισμικού transfer κτλ. 

Στην κατακλείδα μια σημείωση για ένα σημείο στίξης που χάθηκε, το περίφημο σημείο της ειρωνείας. Δεν επινοήθηκε από τον γάλλο ποιητή Alcanter de Brahm το ανάποδο ερωτηματικό ⸮ (στις αραβικές γλώσσες όπου η γραφή εκ των δεξιών προς τα αριστερά είναι το ερωτηματικό) όπως γράφουν κάποιες σελίδες. Για πρώτη φορά προτάθηκε από τον άγγλο τυπογράφο Henry Denham τη δεκαετία του 1580 για να κλείνει τις ρητορικές ερωτήσεις (percontation point). Σε αιθιοπικές γλώσσες ο σαρκασμός υποδηλώνεται από κάτι σαν ανάποδο θαυμαστικό (¡). Ο Tom Driberg πρότεινε ανάποδη πλαγιογράμματη (προς την άλλη κατεύθυνση από τη γνωστή) γραφή για δηλώσεις ειρωνείας. Το 2007 το ολλανδικό ίδρυμα για το βιβλίο CPNB πρότεινε το εξής για σημείο ειρωνείας:

. Τελικά, κανένα δεν επικράτησε.   

Και το ανάποδο ελληνικό ερωτηματικό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί. Αν καταφέρει να το γυρίσει κανείς. Ή και όλα σε μείξη. Επίσης, το συγκεκριμένο σύστημα ειρωνικής ανορθογραφίας / φωνητικής (αν)ορθογραφίας ή η τα σχήματα λόγου από αλληγορία έως οξύμωρο και κενή μεταφορά στις πολιτικοκοινωνικές συζητήσεις του διαδικτύου, και αυτά εδώ ανήκουν. Κάποια στιγμή θα μελετηθούν. 

*Άλλη μία λέξη που κατέληξε να έχει αρνητική σημασία στη νεοελληνική και σε άλλες γλώσσες, ενώ προέρχεται από το "υποκρίνεσθαι"=απαντώ (ο δραματικός ηθοποιός στα ερωτήματα του χορού).